افکار عمومی، نیرویی نامریی

 

برخی بر این باورند که افکار عمومی تنها در حکومت های مردم سالار وجود دارد و خود این امر نشانگر نوعی مردم سالاری است. در حالیکه در واقعیت چنین نیست زیرا در بسیاری از کشور ها با حکومت های خود کامه نیز افکار عمومی وجود دارد و تنها تمایز آن این است که افکار عمومی در کشور های مردم سالار آشکار و علنی و در کشورهای خود کامه و حکومت های مطلقه کم و بیش پنهان و به شکل زمزمه های در گوشی جریان دارد در واقع افکار عمومی زمانی به عرصه حضور می رسد که جامعه نسبت به یک پدیده مهم اجتماعی از خود مقاومت نشان می دهد.

بنابراین زمانی که عقیده مشترک در جامعه نسبت به یک موضوع وجود داشته باشد پدیده افکار عمومی مطرح نیست.

با شناخت الگوی حاکم بر افکارعمومی یک جامعه می‌توان رفتارهای مردم آن جامعه را در آینده و در حوادث گوناگون پیش بینی کرد. هرچند افکارعمومی از دیرباز مورد توجه حکومتها و ملتها بوده اما با به وجود آمدن رسانه‌ها و به خصوص توسعه روزافزون آنها نقطه عطفی در شکل‌گیری، بروز و ظهور و گسترش افکارعمومی ایجاد گردید.

 

واژگان کلیدی:افکارعمومی، شایعه، رسانه‌ها، رهبران فکری، گروه فشار، مردم.


 

مقدمه

افکارعمومی بخشی از نیروی درونی یک ملت را تشکیل می‌دهد، ولی همواره ثابت و یکسان باقی نمی‌ماند، بلکه در حال تحول و تکامل است.این تحول بر اساس احوال اجتماعی نوع بشر در هر زمان با زمانهای دیگر متفاوت بوده و بر حسب قالب اجتماعی خود متغییر است.

 

تاریخچه افکار عمومی

مفهوم افکارعمومی همزمان با ایجاد دولتها و برقراری ارتباطات سیاسی و فرهنگی بین ملل مختلف شکل و حالت سازمان یافته‌تری به خود گرفت. شاید از آنچه که هرودوت از زبان یک ایرانی به نام «اوتانس»با عنوان«فضیلت سیاسی عقیده عامه»در قرن پنجم قبل از میلاد یاد می‌کند بتوان به عنوان قدیمی‌ترین مطلب که در تاریخ مکتوب بشر درباره افکارعمومی نقل شده، نام برد.

 قدمت توجه جدی به مفهوم افکارعمومی به زمان افلاطون و ارسطو برمی‌گردد.مدتها بعد بعضی نویسندگان در نوشته‌های خود به این پدیده اشاره کردند برای مثال «جان سالزبوری» در سال 1159م افکارعمومی را پشتوانه پارلمان و حکومت دانست.

با پیدایش صنعت چاپ، نشریات، مطبوعات و رسانه‌های جمعی، ( کهکشان گوتنبرگ و کهکشان مارکونی ) افزایش تعداد خوانندگان و بینندگان را به دنبال داشت و از این زمان تلاش برای تسلط بر افکارعمومی سرعت گرفت.

پدیده افکارعمومی در طی قرن 18 میلادی به اشکال مختلف مورد توجه و اشاره بسیاری از نویسندگان و صاحب نظران قرار گرفت. و از آن پس از آن به عنوان پدیده‌ای که دارای ویژگیهای خارق العاده و مرموز است یاد می‌کنند.

با شکل گیری جنگ روانی در فاصله جنگ جهانی اول و دوم به شیوه‌ای متفاوت با گذشته بسیاری از کشورهای درگیر در جنگ نسبت به افکارعمومی داخلی و خارجی توجه خاصی پیدا کردند، چون به اهمیت آن به عنوان یکی از عوامل مهم یاری کننده برای پیروزی بر دشمن پی برده بودند.

با شدت گرفتن جنگ سرد بین آمریکا و شوری سابق و پیدایش کشورهای در حال توسعه و افزایش نقش آنان، پدیده افکارعمومی نیرو و قدرتی فزاینده پیدا کرد و افکارعمومی به عنوان پشتوانه‌ای مهم در تصمیمات سرنوشت‌ساز در بسیاری از کشورها مورد توجه قرار گرفت به گونه‌ای که دولتها دفاع از افکارعمومی و احترام به آن را شعار خود قرار دادند.

در این بین قطعا پیداش و گسترش حیرت‌‌آور وسایل ارتباط جمعی و رسانه‌های همگانی، موجب تحول و اقتدار روز افزون افکارعمومی گردیده است تا جائیکه امروزه این وسایل از مهمترین ابزارهایی هستند که دولتها برای ارتباط با مخاطبان،اطلاع رسانی به آنان،کشف و بدست آوردن تمایلات ایشان،تلاش جهت تأثیر گذاری بر افکار مردم و تغییر نگرش و رفتار مخاطبان از آنها استفاده می‌کنند.

در این مقاله سعی می شود ضمن تعریفی از افکار عمومی بهبیان ویژگیهای آن پرداخته و در نهایت به بیان نحوه شکل گیری افکار عمومی و نقش رسانه ها، شایعه، رهبران فکری و گروههای فشار می پردازیم .

 

 

اهمیت و ضرورت بحث

با شناخت الگوی حاکم بر افکارعمومی یک جامعه می‌توان رفتارهای مردم آن جامعه را در آینده و در حوادث گوناگون پیش بینی کرد. این امر برای حاکمان و سیاسیون از یک طرف و جامعه شناسان و روان شناسان اجتماعی بسیار حائز اهمیت است. افکار عمومی نقش مهمی را در پایداری یا سقوط یک حکومت ایفا می‌کند. با نگاهی به گفته ناپلئون بناپارت به اهمیت افکار عمومی پی می بریم «حکومت را می‌توان با زور سرنیزه به دست آورد اما برای حفظ آن به ناچار باید به افکارعمومی تکیه کرد.

اهمیت افکار عمومی در زمان جنگ بیش از زمانهای دیگر دارای اهمیت است بطوریکه پیش از شروع جنگ و تامین مقاصد سود جویانه،دولتهای استعماری سعی در همراه کردن افکار عمومی و تغییر و انحراف در ذهنیت مردم کشور خودو حتی وسیعتر سعی در همراه کردن افکار عمومی جهان با قطعنامه ها یی علیه کشور مورد نظر و بهانه جویی هایی از جمله نقض حقوق بشر و ایجاد یک دشمن فرضی حمله به آن کشور را قانونی جلوه دهند.

 

نمونه دیگر از شیوه های تلاش جهت تغییر اذهان عمومی و ساخت دشمن فرضی  ساخت و سریال پر بیننده  24  و  پخش آن از رسانه ABC بود که جهت  تغییر در اذهان عمومی مردم خصوصا مردم آمریکا که تحمیل هزینه های جنگ بر دوش آنها خواهد بود برای جلب اعتماد و اخذ موافقت جنگ ساخته و پرداخته شد.

 نمونه اقدام عملی آن جنگ آمریکا و متحدانش بر علیه عراق ( صدام حسین ) در سال 2001م بود.

 

ابتدا نگاهی به استعمار و روشهای کنترل کشور های مستعمره در طول سه دوره  تاریخی داشته باشیم.

1-    استعمار کهن2-  استعمار نو 3- استعمار فرانو.

همگام با تحولات پس از جنگ جهانی دوم و سلب امکان استعمار کشورها بصورت مستقیم و مستعمره، سیاست‌های جدیدی تحت عنوان استعمار نو بکار گرفته شد و شیوه‌های استعمار کلاسیک به کار خود پایان داد.

این روش، شامل شیوه‌هایی چون تک‌محصولی کردن کشورهای جهان سوم، سرمایه‌گذاری‌های خارجی توسط کشورهای ثروتمند و غیره می‌شود. و همچنین با به قدرت رساندن هواداران داخلی، منافع خود را در این مناطق تامین می‌کند.

در استعمار فرانو ،این افکارعمومی یک ملت است که مورد هجوم قرار می گیرد! به بیان دیگر جهان بینی،باورها، بینش ها، رفتارها و نگرشهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی هدف قرار می گیرد تا در نهایت هویت ملتها تغییر کند.

سست کردن وحدت ملی،تشدید اختلافات داخلی، بی تفاوت ساختن مردم نسبت به فرهنگ و هویت ملی، خیر خواه جلوه دادن استعمارگران در افکارعمومی و... از مهم ترین محورهای القایی استعمار فرانو است که موفقیت آنها مبتنی بر شناخت افکارعمومی و شناخت شیوه های مؤثر نفوذ در افکار می باشد. بنابراین مطالعه افکارعمومی و عوامل و شرایط شکل گیری آن جهت مقابله با جنگهای روانی دشمن ضرورت پیدا می کند.

 

همانطور که در متون بالا اشاره گردید شیوه تاثیر گذاری بر افکار عمومی تغییر نموده و  تبلیغات و تاثیر گذاری ها به صورت غیر مستقیم و نامحسوس به مخاطبان القاء می گردد . یکی از  روشهایی که امروزه کاربرد فراوان یافته ساخت فیلم و سریالهایی است که سیاست گذاران در غالب  برنامه های سرگرمی سعی در ارسال پیام مورد نظر هستند طبیعی است که در یک فیلم 2 تا 3 ساعت اثر پیام در ذهن مخاطب مانده و در سریالها ی طولانی مدت های زیادی ذهن مخاطب را درگیر و ذهن و باور و ارزشهای  مخاطب را نوازش کرده و در نهایت شکل داده و در اختیار خود می گیرد .سریالها با محتوای اجتماعی که در برگیرنده زندگی روزمره انسانها است با مخاطب خود ارتباط برقرار کرده و با حس همدلی اثر نامرئی خود را بر ذهن مخاطبان خود می گذارد

این شیوه حرفه ای، اثر گذار و نوین تسلط بر افکار عمومی از طریق رسانه هاست.

 

حال پس از مقدمات با ذکر ویژگی های افکار عمومیبه  تعریف آن پرداخته و مطالب را پی می گیریم .

1-    افکار عمومی همانطور که از نام آن بر می آید در افکار عده زیادی از مردم مورد توجه و موضوع بحث قرار گیرد.

2-    برای جمع از اهمیت ویژه ای برخوردار باشد.

3-    همه مردم جامعه در بحث و نظر مشارکت فعال داشته باشند.

4-    افکار عمومی باید به وسیله رسانه و مجاری مختلف اجتماعی مطرح شود.

5-    با اعتقادات مردم همسو باشد

6-    باید به اندازه کافی در خصوص آن موضوع بحث و گفتگو شود.

 

تعاریف بسیار زیادی در خصوص افکار عمومی ارائه گردیده است.برخی از کاملترین و مهمترین آنها را که در برگیرنده ویژگی های اشاره شده باشد مطرح می نماییم .

1-    بریس افکارعمومی را چنین تعریف می کند: «هرگاه اعتقادی آشکار، قویترین اعتقاد باشد، آن را افکارعمومی مینامند»

 

2-    گینزبرگ: افکارعمومی مجموعة آرا و داوریهایی را گویند که در جامعه‌ای که به گونه‌ای خاص شکل گرفته و از ثباتی معین برخوردار است، در جریان است و حاصل عملکرد بسیاری از اذهان باشد.

 

3-    گابریل تارد: محقق و اندیشمند فرانسوی اواخر قرن 19: افکارعمومی مجموعه‌ای از داوریهای مردم درباره مسائل روز است که مورد پذیرش بیشتر مردم جامعه است.

 

بسوی یک تعریف جامع از افکار عمومی :

افکار عمومی نوعی از داوری مردم در یک مساله همگانی مورد اختلاف در زمانی مشخص است از این رو حاصل جمع افکار فردی نیست، بلکه  نتیجه کنش متقابل فردی و گروهی در یک بافت فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی خاص است. به هنگام روی دادن یک پدیده در سطح جامعه،وجود چند عامل در کنار هم موجب پر رنگ و محوری شدن آن موضوع شده و افکار عمومی را شکل می دهند .

 این عوامل به ترتیب زیر است :1- ارتباط میان فردی 2- رسانه های جمعی 3- رهبران فکری 4- گروههای فشار

 

مجموعه عواملی که در شکل گیری افکار عمومی می توان مؤثر ‌دانست عبارتند از: مذهب، سنت، عادات‌ملی، تربیت، خانواده، محیط، شایعات، ارتباطات میان‌فردی،وسایل‌ارتباطی،گروههای فشار،رهبران فکری،زمان،همسایگان،طبقةحاکم،اوضاعبین‌المللی، فرصت‌ها، کلمات، سانسور و... 0از آنجا که شرح و تفسیر همة این موارد در این مقاله نمی‌گنجد، در ادامه سعی می‌کنیم به بعضی از مهمترین آنها اشاره نماییم.

 

 

از مهمترین عواملی که در شکل گیری افکار عمومی می توان نام برد .

 

1-   رسانه ها

در حکومتهای مردم سالار،رسانه ها با خلقو ایجاد موضوعات گفتگو در میان مردم نقش پالایش و شکل دهی افکار عمومی را از طریق انتخاب و برجسته نمودن برخی موضوعات و رجحان دادنبرخی رویدادهای اجتماعی در مردم آگاهی اهمیت بسیار زیادی دارد و باعث بالا رفتن سطح آگاهی جامعه می شوند.

 

گوستاولوبن در خصوص رسانه ها معتقد است مطبوعات با گسترش فزاینده خود، عقاید متضاد با عقاید توده‌ها را در جامعه مطرح می‌کنند و از این طریق، نقش آموزشهای کهن را کمرنگ می‌کنند. رسانه‌های جمعی در تمامی مراحل شکل‌گیری افکارعمومی، از پیدایی آگاهی در میان مردم تا قضاوت نهایی همچنان فعال هستند. آنها به مردم نمی‌گویند در بارة یک موضوع چگونه بیندیشند، بلکه به مردم این پیام را منتقل می‌کنند که به چه چیزی فکر کنند. بنابراین رسانه‌های جمعی نگرش مردم را تغییر نمی‌دهند، بلکه هدف آنها این است که به مردم بباورانند که چه موضوع‌هایی مهم هستند.

باور عمومی نقش رسانه ها را در شکل دهی قضاوت و داوری موضوعات بسیار مهم می دانند ولی در بین کارشناسان ارتباطات در ÷باره  اثرات رسانه نظرات متعددی ارائه گردیده است.

برخی نقش رسانه‌ها را به طور افراطی بالا می‌برند و برخی نیز هیچ نقشی برای آنها قائل نیستند. از این رو باید تأثیر رسانه‌ها را از لحاظ جامعه شناسی مورد توجه قرار داد.

رویکردهای پژوهشی متعددی که طی حدود نیم قرن پژوهش در مورد ارتباط جمعی ارائه شده‌اند، پاسخ‌های متفاوتی برمیزان تأثیر رسانه‌ها بر افکارعمومی فراهم کرده‌اند‌ این دیدگاهها را می‌توان به سه دوره زمانی تقسیم کرد:

 

1-    دیدگاه تأثیر نامحدود (دوره قدرت تمام عیار رسانه‌ها از سال 1920 تا 1943.م):

در این دوره کار رسانه‌ها، تبلیغات و در پی آن اقناع بود. بینش حاکم بر رسانه‌ها، بینش دستکاری فکری برای تأثیر گذاری نامحدود بر مخاطبان بوده است. از آنجا که در این دوره تعدد رسانه‌ها کم و کانالهای ارتباطی معدود است، امکان تأثیر گذاری از طریق رسانه‌ها بالاست و رسانه‌ها می‌توانند بر مخاطبان تأثیرات عمیق بگذارند و آنان را به هر شکلی درآورند.

2-

/ 0 نظر / 10 بازدید